- o اغلب هیجان انگیز ترین لحظه آن است، لحظه سر شار از بیم و امید
- o شفاف ترین و بی پرده ترین لحظه ان نیز به شمار میرود
- o به همین دلیل اطلاعات قابل توجهی را از آن پدیده در اختیار ما می گذارد
- o سر اغاز گوئی بذر و لحظه ای است که سر گذشت و سنوشت پدیده را بطور خلاصه در خود دارد
- o برای پی بردن به اهمیت آغاز ها به اولین روز آشنائی خود با افرادی که امروزه از بودن با آنها بسیار احساس راحتی یا ناراحتی می کنید بیاندیشید.
v بیداری اسلامی نیز سرآغازی دارد
- o جهان غرب با سطحی ترین و ظاهری ترین لایه های هویتی خود با سایر جهان های اجتماعی از جمله جهان اسلام مواجه شد.
- o بیش از هرچیز وجوه نظامی، سیاسی، اقتصادی، فناورانه و ... را به رخ کشید
- o اما لایه های عمیق و عمیق تر آن از چشم اعضای سایر جهان ها مخفی ماند. این امر بر چگونگی مواجهه جهان های اجتماعی دیگر و اعضای آنها با جهان غرب تأثیر فراوانی گذاشت.
v از ابتدای رویا روئی جهان اسلام با غرب متجدد، جریانهای فکری و اجتماعی متفاوتی در جهان اسلام شکل گرفت.
- o جریانهائی که برداشت هایشان از دافعه ها و جاذبه ها، دشمنان و دوستان، درد ها و درمانها ی پیش رو، شباهت ها و تفاوتهائی داشت.
v نخستین بیدارگران اسلامی
v اشاره به شعر کتاب
v اولین بیدارگران درجهان اسلام چه کسانی بودند، چه ویژگی هائی داشتند و چقدر با فرهنگ غرب آشنا بودند.
- 1. نخستین رویاروئی های غرب متجدد با جهان اسلام هنگامی رخ داد که قدرت های سیاسی جهان اسلام، علی رغم رعایت ظواهر اسلامی، استبدادهای قومی و قبیله ای بودند و عالمان دینی، اغلب بر اساس ضرورت حفظ امنیت با آنها تعامل می کردند.
- 2. فقاهت و عدالت دو عنصر برتر در فرهنگ اسلامی، اغلب در حاشیه مناسبات قدرت های قومی، مهجور باقی مانده بودند.
- 3. دولت های کشورهای اسلامی نیز به میزان دوری از سنن دینی و اسلامی، آسیب پذیری بیشتری در برابر کشورهای غربی پیدا می کردند.
- 4. قدرت نظامی، سیاسی و اقتصادی و جاذبه های دنیوی کشورهای غربی، دولتمردان و رجال سیاسی جوامع اسلامی را مرعوب و شیفته فرهنگ غرب می ساخت و این مسئله، عزت و استقلال کشورهای اسلامی را تضعیف می کرد.
v نخستین بیدارگران اسلامی چه کسانی بودند؟
- o کسانی بودند که به خطر جوامع غربی، و خطر شیوه ای که دولت های اسلامی در برابر آنان داشتند، توجه کردند و حرکت ها و جنبش ها را در مقابله با غرب بوجود آوردند.
v نمونه هائی از حرکت های نخستین بیدارگران اسلامی را بیان کنید.
- 1. حضور فعال عالمان دینی در مقابله با روسیه تزاری
- 2. تدوین رساله های جهادیه
- 3. حرکت اصلاحی امیر کبیر
- 4. حکم میرزای شیرازی در تحریم تنباکو
- 5. اقدامات سید جمالدین اسد آبادی و شاگردان او در دیگر کشورهای اسلامی نمونه هائی از حرکت های یاد شده می باشد.
v مهمترین ویژگی های نخستین بیدارگران اسلامی کدامند؟
- 1. به خطر کشورهای غربی برای جوامع اسلامی توجه داشتند و خواستار استقلال اقتصادی و سیاسی جوامع اسلامی بودند.
- 2. به دنبال اصلاح رفتار دولت های اسلامی بودند.
- 3. بیداری را بازگشت به اسلام و عمل به آن می دانستند.
- 4. بسیاری از انان وحدت امت اسلامی یا تشکیل قدرت واحد اسلامی و عزت جهان اسلام را دنبال می کردند و قومیت های مختلف را درون امت واحد اسلامی به رسمیت می شناختند.
v نگاه نخستین بیدارگران اسلامی به غرب چگونه بود؟
- o آنها آشنائی عمیق با فرهنگ غرب و ابعاد دنیوی آن نداشتند. آنها خطر غرب را بیشتر در سلطه گری و قدرت سیاسی و اقتصادی آن می دیدند.
v منورالفکران و روشنفکران غربگرا [چگونه بوجود آمدند]؟
- o با شکل گیری استعمار و نفوذ دولت های غربی در کشورهای اسلامی، جریان اجتماعی دیگری موازی نخستین بیدارگران اسلامی شکل گرفت، نسل اول این جریان به «منورالفکران» و نسل دوّم آن به «روشنفکران» شهرت یافتند.
- o [حال سؤال این است] این جریان با بیدارگران اسلامی چه شباهت ها و تفاوت هائی داشت؟
- o تشابه و تفاوت نسل اوّل و دوّم این جریان اجتماعی چه بود؟
v رویکرد گروه غربگرا چگونه بود؟
- o این گروه شیفته غرب بود
- o بیشتر در لژهای فراماسونری سازمان می یافتند
- o خود را بیدارگر می دانستند
- o اما برخلاف بیدارگران اسلامی، بیداری را در گذر از فرهنگ اسلامی و پیوستن به فرهنگ غربی معنا می کردند.
- o آنان در ایران، اومانیسم را به آدمیت و روشنگری مدرن را به منورالفکری ترجمه کردند و به همین دلیل خود را منورالفکر خواندند.
- o لژ آدمیت و لژ بیداری ایرانیان از نخستین لژهائی بود که منورالفکران در ایران تأسیس کردند.
v منورالفکران غربگرا چه ویژگیهائی داشتند؟
- o نسبت به کشورهای غربگرا احساس خطر نمی کردند. بلکه حضور سیاسی و اقتصادی آنان را فرصت می دانستند.
- o مانند بیدارگران اسلامی، خواستار اصلاح رفتار دولت های اسلامی بودند.
- o بر خلاف بیدارگران اسلامی بیداری را در بازگشت به اسلام نمی دانستند، بلکه راه نجات را در تقلید از رفتار فرنگیان می دیدند.
- o مفهوم امت یا ملت اسلامی برای آنها بی معنا یا منفور بود. و در مقابل به ناسیونالیسم که اندیشه سیاسی قوم گرایانه غرب متجدد بود، روی آورده بودند.
- o منورالفکران غربگرا مورد حمایت دولت های استعمارگر غربی بودند و این دولت ها به کمک آنان توانستند از موفقیت حرکت ها و جنبش هائی که توسط بیدار گران اسلامی در حال شکل گیری بود، جلو گیری کنند.
v اقدامات منورالفکران غربگرا در جوامع خود چه بود؟
- آنها در قدم های نخست از ضرورت اصلاحات در کشورهای اسلامی خود سخن می گفتند.
- در نهایت با حمایت کشورهای غربی، حکومت های سکولار را در جوامع خود تشکیل دادند.
v ریشه قدرت حاکمان سکولار در کشور های مسلمان، کجا بود؟
- o قدرت آنها ریشه در اعتقادات و پیشینه تاریخی این کشورها نداشت.
- o قدرت آنها وابسته به قدرت جهانی استعمار بود.
- o آنها با اتکا به این قدرت، اقدام به از بین بردن مظاهر دینی و اسلامی، حذف ساختارهای اجتماعی پیشین و ایجاد ساختار های اجتماعی جدید می کردند. [آتاتورک در ترکیه، رضاخان در ایران و امان ا... خان در افغانستان، سه نمونه از قدرت های سکولاری اند که آرمانهای منورالفکران غربزده را با حمایت دولت های غربی دنبال می کردند.
v رهاورد حکومت منورالفکران غربگرا در کشورهای اسلامی چیست؟ استبداد استعماری است. استبداد استعماری به دلیل وابستگی به کشورهای استعمارگر و عمل مطابق منافع این کشورها، استقلال سیاسی و اقتصادی جوامع اسلامی را مخدوش می سازد و مقاومت های مردمی برای حفظ هویت اسلامی را نیز سرکوب می کند.
v پیامد استبداد استعماری چیست؟
- در هم ریختن نظم پیشین
- حفظ خصوصیات کشورهای پیرامونی و استعمار زده
- و برانگیختن اعتراض برخی نخبگان در این جوامع را به دنبال داشته است.
v شکل گیری جریانهای چپ در کشورهای اروپائی چه تأثیری بر ذهن و اندیشه غربگرایان کشور های اسلامی داشته است؟
- o [باعث شد] تا نسل دومی از غربگرایان در این کشورها پدید آید که با اعتراض به حرکت های سیاسی نسل اول می نگرد. این نسل با عنوان روشنفکران چپ کشورهای اسلامی شناخته می شوند.
- o اعتراض روشنفکران چپ به روشنفکران نسل اوّل، به دلیل گریز آنان از بنیانهای فکری اسلامی یا اسلام ستیزی آنان نیست، بلکه از نوع اعتراضاتی است که طی قرن بیستم در کشورهای غربی نسبت به عملکرد اقتصادی نظام های لیبرالیستی و سرمایه داری شکل گرفت.
- o روشنفکران چپ حرکت های خود را در چارچوب اندیشه های ناسیونالیستی، سوسیالیستی و مارکسیستی سازمان می دادند.
- o برخی از آنا حرکت های اجتماعی شان را آشکارا بصورت مکاتب غیر توحیدی مطرح می کردند. حتی گاهی اندیشه خود را در پوشش دینی بیان می داشتند. بدین ترتیب نوعی روشنفکران التقاطی چپ در کشورهای اسلامی پدید آمد.حرکت های اعتراض آمیز روشنفکران چپ کشورهای مسلمان اغلب مورد حمایت بلوک شرق قرار گرفت.
v روشنفکران چپ تا چه زمانی به حیات خود ادامه دادند؟
- § تا هنگام فروپاشی بلوک شرق، روشنفکران چپ در کشورهای اسلامی جاذبه داشتند و جریان چپ حتی در کشورهائی که زیر نفوذ بلوک غرب قرار داشتند به عنوان یک جریان اجتماعی تأثیر گذار حضور داشت. با فروپاشی بلوک شرق، جاذبه های روشنفکری چپ از بین رفت و در کشورهای الامی نیز جاذبه خود را از دست دادند و غربگرایان این جوامع دیگر بار به اندیشه های لیبرالیستی روی آوردند.